Een vrouw zonder make-up maakt, ook onbedoeld, een statement, zeker als ze een ster als Alicia Keys is.

In Vonk

Zangeres Alicia Keys heeft iets aan haar uiterlijk veranderd. Een persoonlijke beslissing met wereldwijde implicaties. Een die is verwelkomd met evenveel dankbaarheid als woede. Gemist? Hier komt-ie: Alicia Keys (35) draagt geen make-up meer.

Het begon in mei toen Lenny, de nieuwsbrief van actrice en schrijfster Lena Dunham, het essay Time to uncover publiceerde. Daarin zegt Keys al haar hele leven druk te voelen om te voldoen aan de schoonheidsidealen van haar omgeving. Als kind deed ze haar pluizige haar in een strakke staart. Eenmaal doorgebroken als artiest, kreeg ze te horen dat ze zich vrouwelijker moest gedragen. Elke keer als Keys de deur uitging zonder make-up, dacht ze: wat als iemand een foto wil? En wat als ze die ook nog gaan posten? Het werd een masker waarachter ze zichzelf verborg, ‘om aan te sluiten bij wat anderen zien als perfectie.’

Keys besloot er voorgoed afscheid van te nemen tijdens een fotoshoot voor haar nieuwe album. Ze kwam binnen in haar sportkleding, zonder make-up. De fotograaf zei: zó wil ik je fotograferen. Nerveus en een tikje ongemakkelijk ging ze voor de camera zitten. Keys voelde zich niet alleen mooi, het was de ‘sterkste, machtigste, vrijste en eerlijkste versie van schoonheid’ die ze ooit had ervaren.

Het essay viel handig samen met het uitbrengen van haar nieuwe single In Common, waarin ze in de videoclip voor het eerst haar ware gezicht toont. Sindsdien zien we haar consequent opduiken zonder cosmetische façade: op de Democratische Conventie, op de rode loper van de MTV Video Music Awards en ook als jurylid van The Voice. En elke keer weer is Keys haar prachtige zelf, mét schattige sproetjes, mét pluizig haar – al dan niet opgebonden in een sjaal – en met een gezicht zo glad als babybillen. Die rauwe werkelijkheid waarvoor ze ooit zo bang was, staat haar prima.

Inspirerend verhaal toch? Altijd verfrissend als een ster breekt met de gepolijste wereld van beroemdheden. Goed ook dat ze aan de fundamenten van irreële schoonheidsidealen schudt. Miljoenen ‘normale vrouwen’ juichen Keys’ actie toe door op sociale media onder #nomakeup ook foto’s au naturel te posten.

Er kwam ook stevige kritiek, vooral op sociale media. Die klonk ongeveer zo: #Nomakeup is irritant en beledigend. Haar ‘draag geen make-up en houd van jezelf’- campagne is nep. Alicia, ik smeek je, doe mascara op! Heel moedig hoor, als je de mooiste vrouw ter wereld bent. En, doelend op haar vroegere problemen met acne: lekker makkelijk, make-upfree gaan nadat je duizenden dollars hebt gespendeerd aan huidcorrecties.

Vanwaar die haat, vroeg echtgenoot en rapper Swizz Beatz (38) zich af en hij maakte een filmpje waarin hij opkomt voor zijn vrouw. ‘This is deep’, zegt hij sarcastisch. ‘Iemand zit boos thuis omdat iemand anders geen make-up op haar gezicht draagt?’

Hij heeft gelijk, waar maken we ons druk om? Iedereen, beroemd of niet, mag zelf weten hoe-ie eruit ziet. Vrouwen moeten zich sowieso al te vaak verantwoorden voor hun uiterlijk. Denk aan het eeuwige commentaar op de kledingkeuze van weervrouwen. Of aan Reince Priebus, voorzitter van de Republikeinse Partij, die onlangs Hillary Clinton aanviel omdat ze, let op, niet lachte.

Toch voel ook ik ongemak bij de actie van Keys. Hoewel ze ontkende dat haar beslissing om de make-up overboord te gooien een oordeel impliceert, is dat natuurlijk wel zo. Want de mascara en foundation beletten haar ‘echt’ en ‘vrouwelijk’ te zijn. Inmiddels voelt ze zich dan ook ‘mooier, sterker en vrijer’. Dus wat zegt dat over vrouwen die nog wel make-up dragen? Zijn die minder vrouwelijk? Minder echt? Minder moedig? Ben ik, als ik ’s ochtends concealer op mijn wallen smeer, door Keys plotseling een passieve volger van een opgelegd schoonheidsideaal?

Jane Hannah Edelstein schreef in The Guardian een vergelijkbaar commentaar: make-up is vijand noch noodzaak. Het echte probleem is de druk die we voelen om ons aan te passen. En daar doet Keys met haar #nomakeupmovement nog een schepje bovenop. Zelf kaatste ze dit balletje handig terug door te twitteren: ‘Y’all, me choosing to be make-up free doesn’t mean I’m anti-make-up. Do you!’ Een tweet die overigens ook gericht was aan alle feministen die een veel extremer antimake-upstandpunt uit haar probeerden te trekken. Maar daar liet Keys zich niet toe bewegen.

De ongeschminkte vrouw is per definitie een provocatie, óók als het niet als statement is bedoeld. Leandra Medine, oprichter van het lifestyleblog Man Repeller, draagt de kleurrijkste kleding, maar geen make-up. Regelmatig staan op haar Instagramfeed reacties als: ‘Je zou leuk kunnen zijn, maar waarom draag je geen make-up?’ Het beledigende ‘ugly whore’ heeft ze ook mogen ontvangen. Zelfs haar moeder had er iets over te zeggen: ‘Make-up is bedoeld om te natuurlijke schoonheid van een vrouw te versterken. Leandra, really, waarom zou je het niet gebruiken?’

Haar reactie: dit is geen statement, ik ben gewoon lui. Bovendien vindt ze dat ze er prima uitziet zonder make-up. En die kringen onder haar ogen? Ze heeft geleerd ze te waarderen. Maar ondanks haar luchtige houding wordt ze toch geacht zich te verantwoorden.

‘Een man zonder make-up is een man. Een vrouw zonder make-up is automatisch een statement dat grote impact heeft op de manier waarop ze wordt bekeken, betaald, en gehoord’, schreef fotograaf en schrijver Deborah Copaken twee jaar geleden op vrouwenblog Club Mid. Zelf gebruikt ze niets, ondanks subtiele suggesties uit haar omgeving om deze beslissing te heroverwegen. Ze hoopt dat deze kleine, ondermijnende daad ooit uitgroeit tot een wijdverbreid besef dat make-up niet nodig is om mooi te zijn. Zie ook de wens van Keys, die haar betoog afsluit met: ‘I hope to God it’s a revolution.’

Toch doet het verheffen van #no-makeup tot feministische daad de strijd voor gelijkwaardigheid te kort. Daar is make-up te onbenullig voor. ‘Tegenwoordig wordt bijna alles tot feministische daad gemaakt’, schrijft ook Phoebe-Jane Boyd op de site van The Guardian. Ze noemt het regelmatig ontkleden van Lena Dunham in tv-serie Girls. En die keer dat topmodel Cara Delevinge pizza at, in de publieke ruimte! Dat maakte haar ‘eigenzinnig’ en ‘intrigerend’. Boyd stoort zich aan de verheerlijking van dit soort – eigenlijk niet zo heel bijzonder – gedrag.
Meer celebrities maken goede sier met #nomakeup. Een beetje beroemdheid post zo nu en dan haar ‘echte’ gezicht – wel met het juiste licht natuurlijk, eventueel met een veilige zwart-witfilter erover. Wie zo ‘naakt’ en ‘kwetsbaar’ durft te zijn krijgt respect. En de boodschap die je wilt overbrengen, wordt ermee versterkt. Neem Cameron Diaz, die dit jaar met ontblote rimpels op de foto ging terwijl ze haar boek over ouder worden vasthield. Diaz mét rimpels wordt net even iets serieuzer genomen.

Adele, wier handelsmerk de zwarte eyeliner is, bood laatst bare faced op Instagram haar excuses aan voor het annuleren van een concert. Ze was bijna onherkenbaar. Als gedupeerde fan slaat je woede per direct om in medeleven. Bovendien kon Adele, zei ze later, hiermee jonge vrouwen laten zien hoeveel moeite het kost om ‘perfectie’ te bereiken.

Deze week nog ging Kim Kardashian zonder make-up naar de show van Balenciaga tijdens de Paris Fashion Week. Op Instagram postte ze een bewijsstuk onder de noemer ‘no make-up today’ en op Snapchat een video. Media en experts vroegen zich af of Kardashian echt niets op had, want dan zou ze de enige ter wereld zijn die zonder glanzend voorhoofd is geboren en wimpers als pauwenveren heeft.

Een make-uploos gezicht is niet voor iedereen een onafhankelijkheidsverklaring. Mijn moeder was vroeger schoonheidsspecialiste. Voor haar was make-up juist een teken van zelfexpressie en vrouwelijkheid. Ze deed stiekem iets op zodra ze het ouderlijk huis verliet, zolang mijn opa het maar niet zag. Make-up diende als een stille fuck you naar bekrompen volwassenen. De kleurrijke jaren zeventig omarmde ze dankbaar. En als de gelegenheid zich aandiende, beschilderde ze ook haar dochter. Want als je een feestje hebt, zo leerde ze mij, maak je je op. Toen ik als 8-jarige Laura Pausini playbackte op camping de Hertshoorn in Garderen, stond ik op de planken met roze rouge, blauwe ogenschaduw en rode lippenstift.

Elke vrouw beweegt zich in de marge die de tijdsgeest toelaat, zegt Fabienne Hurst over #nomakeup op Zeit Online. Wat voor de ene generatie ordinair is, is voor de andere een teken van assertieve vrouwelijkheid. Hurst memoreert de golf van opluchting in Duitsland toen Angela Merkel – notoir make-uploos als Minister van Milieu – bondskanselier werd en daarmee automatisch een visagist kreeg. Merkel was met make-up machtiger en representatiever dan zonder, vond iedereen.

De speelruimte waarin vrouwen worden geaccepteerd verandert continu. Maar wat altijd hetzelfde blijft, is dat ze zich moeten verantwoorden voor keuzes die afwijken van de norm. Dat is de paradox van Keys’ actie: ze morrelt aan die norm, maar doordat ze haar keuze om wel of geen mascara te dragen zoveel betekenis geeft, maakt ze het nog ingewikkelder. Eigenlijk zouden we erop moeten vertrouwen dat vrouwen prima in staat zijn om zelf te bepalen of ze wel of geen make-up willen dragen. Omdat ze het mooi vinden. Of niet. Allebei goed.